Do-wody tożsamości. Nawigacje
6.02. – 4.04.2026
wernisaż: 5.02.26, g. 18.00
Wydarzenie z tłumaczeniem na polski język migowy w wykonaniu Moniki Inglot.
Wydarzenia towarzyszące:
11 marca 2026 (śr.) 17:00 Rozmowa „Miedź czy być?”
22 marca 2026 (nd.) 12:00 Wasserpromenade wzdłuż Młynówki
26 marca 2026 (czw.) 17:00 Oprowadzanie po wystawie z prze-wodnikami
miejsce: Galeria Ring (Rynek 12)
U źródeł tej opowieści jest region, w którym woda nosi nazwy celtyckie, czeskie, łużyckie, niemieckie, polskie i śląskie.
Jako „woda”, „voda” czy „wasser” płynie między dziejami, politycznymi wizjami, literaturą i sztuką, pamięcią zbiorową i wspomnieniami. Mimo przypisywanych jej ideologicznych ról, przekracza granice i podmywa tożsamość. Trans- i postnarodowo nawadnia miejsca i zasila wyobraźnię. W poświęconych jej mitach, legendach i fantazjach wciąż przeglądamy się jako społeczność i kultura.
Wystawa „Do-wody tożsamości. Nawigacje” jest podróżą po wodach granicznych, fantomowych oraz industrialnych. Na starych i nowych mapach pojawiają się hydronimy i barwy wodne, płyną rzeki istniejące i takie, których już nie ma. Cyfrowe strumienie informacji łączą się ze światłoczułymi zapisami cieków i zbiorników. Spod powierzchni krajobrazów wypływa pytanie „miedź czy być?”. Bo lokalne związki akwenów, kopalin, energii i stanu środowiska to złożony węzeł wodny.
Ekspozycja składa się z prac fotograficznych, instalacji hydrokinetycznej, nagrań dźwiękowych, projekcji słownika wodnego oraz innych obiektów inspirowanych badaniami prowadzonymi w ramach projektu „Prze-wodnik dolnośląski. Wody regionu jako miejsca pamięci i dziedzictwo przyrodniczo-kulturowe”. To przedsięwzięcie naukowo-artystyczne, realizowane przez Pracownię Badań Regionalnych Uniwersytetu Wrocławskiego w latach 2024-2025, objęło swoim zasięgiem nie tylko Dolny Śląsk, ale również Ziemię Kłodzką i Łużyce Wschodnie.
Finansowego wsparcia udzielił Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego, Rektor Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Dziekan Wydziału Filologicznego.
Wydarzenia towarzyszące
11 marca (śr.), 17:00
Rozmowa „Miedź czy być?”
Krajobraz wodny Dolnego Śląska tworzą przede wszystkim rzeki. Kilka naturalnych jezior otacza Legnicę. Obok nich funkcjonują liczne zbiorniki i kanały, które powstały w celach gospodarczych lub przemysłowych. Należą do nich również stawy osadowe, służące do składowania odpadów wydobywczych. Tego typu obiekty znajdują się w rejonie zagłębia miedziowego.
Zbiornik poflotacyjny Kopalni „Lena” po wielu latach od wyłączenia go z użytku technologicznego, funkcjonuje jako akwen wędkarski. Gilów koło Lubina też nie służy już produkcji, zmieniając się w ostoję dzikiego życia. Świadectwem tragicznej historii jest nieczynny staw osadowy przy kopalni miedzi „Konrad” w Iwinach. Na skutek pęknięcia wału tego zbiornika w 1967 roku zginęło 18 osób i wiele zwierząt. Setki budynków i gospodarstw uległo zniszczeniu. Żelazny Most, zbiornik, którego budowę rozpoczęto w 1974 roku, pochłonął trzy wysiedlone z tego powodu miejscowości: Barszów, Kalinówkę i Pielgrzymów. Ten największy w Europie staw osadowy, należący do KGHM Polska Miedź, jest wciąż rozbudowywany i podwyższany.
Wydobycie i produkcja miedzi powodują zmiany w krajobrazie i środowisku. Czy i jak można zadbać o bezpieczeństwo mieszkańców, zwierząt i przyrody okolic Żelaznego Mostu? Czy są plany rekultywacji zbiornika, gdy w przyszłości przestanie służyć celom przemysłowym? Czy może stać się wartościową częścią dziedzictwa przyrodniczo-kulturowego regionu? Czy i jak możemy upamiętnić to, co w trakcie budowy i rozbudowy Żelaznego Mostu zostało utracone: lokalne wspólnoty, miejscowości, budynki zabytkowe, stare cmentarze? Na te i inne pytania postarają się odpowiedzieć uczestnicy i uczestniczki dyskusji „Miedź czy być?”, prof. Robert Klementowski – historyk UWr, Kinga Mucha – aktywistka społeczna i fotografka, dr Paweł Stefanek – główny inżynier w Zakładzie Hydrotechnicznym KGHM, autorzy wystawy Wojciech Browarny i Magdalena Mądra.
Zagadnienia
1) Długie/drugie życie Żelaznego Mostu. Kiedy i w jaki sposób zakończy się jego użytkowanie jako zbiornika przemysłowego? Czy ktoś zajmuje się planowaniem postindustrialnej przyszłości Żelaznego Mostu? Jak ta przyszłość powinna wyglądać?
2) Co – teraz i w przyszłości – możemy zrobić, żeby Żelazny Most stał się nie (tylko) reliktem epoki kopalnictwa, lecz częścią dziedzictwa przyrodniczo-kulturowego regionu?
3) Żelazny Most jako miejsce pamięci. Czy i jak możemy upamiętnić to, co w trakcie budowy i rozbudowy Żelaznego Mostu zostało utracone: lokalne wspólnoty, miejscowości, budynki zabytkowe, stare cmentarze?
4) Żelazny Most jako przedmiot badań naukowych, działań artystycznych i projektów edukacyjnych. Co zrealizowano dotąd? Jaki jest potencjał obiektu w tych i innych dziedzinach obecnie oraz w przyszłości?
22 marca (nd.), 12:00
Wasserpromenade wzdłuż Młynówki
Decyzję o jej zasypaniu podjęto w 1968 roku. Na odcinku od ul. Wodnej w parku do ul. Witelona wpuszczono ją w betonowy podziemny kanał, doprowadzający wodę do Koziego Stawu. Kolejny odcinek, między ul. Witelona a zamkiem, zasypano. Dalej, od ul. Głogowskiej do ujścia do Czarnej Wody przerobiono ją na kanał odprowadzający deszczówkę. Młynówka, bo o niej mowa, w przeszłości pełniła ważną rolę w mieście – zaopatrywała parkowy staw w wodę i dostarczała energii miejskim młynom. Osoby, które ją pamiętają, opowiadają, że wraz z przerzuconymi nad nią mostkami stanowiła charakterystyczny element lokalnego krajobrazu. Jej staromiejski odcinek miał ok. pół kilometra długości. Młynówka zniknęła fizycznie, lecz przetrwała na starych mapach i pocztówkach, zdjęciach prywatnych i prasowych, w literaturze i wspomnieniach. Podczas spaceru przejdziemy się jej dawnym nurtem pod prąd biegu rzeki i historii, podążając śladami pamięci Legniczanek i Legniczan. Trasa wyniesie ok. 1 km i będzie prowadzić z dawnego placu Zamkowego do ul. Wojciecha Korfantego przy Parku Miejskim.
26 marca (czw.), 17:00
Oprowadzanie po wystawie z prze-wodnikami
W ostatni tydzień wystawy „Do-wody tożsamości. Nawigacje” jej twórcy: Wojciech Browarny i Magdalena Mądra zaproszą na oprowadzanie. Opowiedzą o fotografiach, materiale filmowym i obiektach na niej prezentowanych. A przy okazji wspomną o meandrach projektu „Prze-wodnik dolnośląski. Wody regionu jako miejsca pamięci i dziedzictwo przyrodniczo-kulturowe”, m.in. pracy naukowej i artystycznej w terenie oraz w archiwach. Trzecim prze-wodnikiem po ekspozycji będzie Milan Lesiak z Uniwersytetu Wrocławskiego, rodowity Legniczanin, który podczas oprowadzania podzieli się lokalnymi historiami i doświadczeniami. Jako teoretyk sztuk widowiskowych dr Lesiak pogłębi temat związków krajobrazu, kultury i humanistyki. Spotkamy się w okresie wczesnej wiosny, dlatego jednym z nurtów tej opowieści będą także wodne zwyczaje w Europie, jak wielkanocne obmywanie twarzy na Kaszubach, czekanie na gadająca wodę wielkanocną u Łużyczan, akwatyczne motywy pieśni w święto litovat w Czeskim Kątku, francuski „dzień kwietniowej ryby” 1 kwietnia, a wreszcie, łączący różne tradycje śmigus-dyngus, prasłowiański u swych źródeł.
BIOGRAMY:
Wojciech Browarny – historyk literatury polskiej, regionalista, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Wrocławskiego. Kieruje Zakładem Literatury Polskiej XX i XXI wieku oraz Pracownią Badań Regionalnych. Członek Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej Akademii Nauk. W latach 2022-2024 członek jury Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus, a od 2025 – Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej Silesius. Naukowo zajmuje się współczesną polską prozą, antropologicznymi problemami nowoczesności, związkami kultury i historii z przyrodą oraz badaniami archiwalnymi. Autor książek m.in. „Tadeusz Różewicz and Modern Identity in Poland since the Second World War” (Wrocław 2019), „Historie odzyskane. Literackie dziedzictwo Wrocławia i Dolnego Śląska” (Wrocław 2019), „W drodze. Wrocław śladami Tadeusza Różewicza” (Wrocław 2021), „Anatomia nowoczesnego regionu. O związkach środowiska, kultury i pamięci” (Wrocław 2023), „Stulecie Tadeusza Różewicza. O pisaniu i wspominaniu” (2025).
Magdalena Mądra – artystka wizualna, kuratorka, pracownica kultury i specjalistka ds. dostępności. Absolwentka filologii polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego (2005), gdzie studiowała także kulturoznawstwo, oraz Wydziału Fotografii Uniwersytetu Artystycznego im. Magdaleny Abakanowicz w Poznaniu (2022). W swojej praktyce artystycznej wykorzystuje fotografię, instalację, film i techniki mieszane, badając relacje między obrazem, pamięcią, czasem i emocjami oraz kulturowe uwarunkowania percepcji i materialności obrazu. Prezentowała prace na wystawach indywidualnych i zbiorowych w Polsce i za granicą. W 2023 roku uczestniczyła w mikrorezydencji „O zatrzymaniu się przy wodzie, która płynie” w OPT Zamek we Wrocławiu, poświęconej refleksji nad wrocławskimi wodami „dalszej rzędowości”. W latach 2024 – 2025 współrealizowała projekt artystyczno-badawczy „Prze-wodnik dolnośląski. Wody regionu jako miejsca pamięci i dziedzictwo przyrodniczo-kulturowe” w ramach Pracowni Badań Regionalnych Uniwersytetu Wrocławskiego. Od stycznia 2025 roku jako członkini kolektywu artystyczno-kuratorskiego GUA Collective współprogramuje działalność galerii, łącząc praktykę artystyczną z pracą edukacyjną, społeczną i na rzecz dostępności w kulturze.
Robert Klementowski – dr hab., profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, historyk, antropolog, autor i redaktor publikacji z zakresu dziejów utopii, atomistyki, służb specjalnych, pamięci zbiorowej, w tym m.in. Modelowe boksowanie ze światem. Polska literatura fantastyczna przełomu lat 70. i 80. (2003), W cieniu sudeckiego uranu. Kopalnictwo uranu w Polsce 1948-1973 (2010), Zgorzelecka bezpieka 1945-1990 (2014), Aparat bezpieczeństwa w perspektywie antropologii organizacji i antropologii władzy (2020), Urząd Bezpieczeństwa w Złotoryi (1945-1956) (2025).
Milan Lesiak – adiunkt w Zakładzie Teorii Kultury i Sztuk Widowiskowych na Uniwersytecie Wrocławskim. Po ukończeniu studiów polonistycznych swój naukowy życiorys i rozwój związał z Profesorem Januszem Deglerem, by pod jego kierunkiem przygotowywać rozprawę doktorską pt. Polska nauka o teatrze w latach 1945–1975 (Wrocław 2008). Jego zainteresowania badawcze obejmują – oprócz teatru – także teorię literatury, z którą od lat sympatyzuje. Opublikował wiele artykułów, w różnych językach, także po węgiersku. W ostatnich latach opracował przeszło czterdzieści haseł-biogramów polskich teatrolożek, teatrologów i innych badaczek/y sztuk widowiskowych. W wariancie digitalnym teksty te są prezentowane na internetowych stronach Encyklopedii Teatru Polskiego.
Kinga Mucha – aktywistka społeczna, fotografka, inżynier logistyk.
Autorka reportażu ,,Przyszedł człowiek i zniszczy”, dotykającego problemu planowania kopalni w miejscu objętym programem NATURA 2000 i ujętym na światowej liście geoparków UNESCO.
Paweł Stefanek – dr inż., główny inżynier w Zakładzie Hydrotechnicznym KGHM Polska Miedź S.A. Kierownik i uczestnik projektów badawczo-rozwojowych, wdrożeniowych i monitorujących, dotyczących Obiektu Unieszkodliwiania Odpadów Wydobywczych Żelazny Most. Specjalizuje się w gospodarce wodnej, monitoringu geotechnicznym oraz zastosowaniu zaawansowanych technik pomiarowych i modelowania do magazynowania odpadów przemysłowych. Jest autorem lub współautorem kilkudziesięciu artykułów na temat hydrotransportu, monitoringu i bezpieczeństwa OUOW, publikowanych m.in. w „Archives of Civil Engineering”, „Journal of Fluids Engineering” oraz „Water”.
Henryk Jan Baca
Jeżeli vs. Ponieważ
1.02. – 8.03.2026
wernisaż: 31.01.26, g. 18.00
spotkanie autorskie: 27.02.26, g. 18.00
miejsce: Galeria Sztuki
Wystawa celebruje długą, bogatą i różnorodną drogę twórczą Henryka Jana Bacy, artysty nierozerwalnie związanego z Legnicą. Miasto przez lata stanowiło dla niego zarówno kanwę twórczą, jak i żywą galerię realizacji: od mozaiki Mikołaja Kopernika przy ul. Partyzantów obok wejścia do biblioteki, przez sgraffito Górnika przy Urzędzie Wojewódzkim, po witraże w kościele p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa. Prezentowana wystawa malarstwa sztalugowego jest podsumowaniem kameralnej części dorobku artysty, który m.in. współtworzył wizualną i kulturową tożsamość miasta. Galeria Sztuki zaprasza do wspólnego świętowania podczas wernisażu 31 stycznia o godz. 18:00 oraz do rozmowy z artystą podczas planowanego spotkania autorskiego 27 lutego, o godz. 18:00, wstęp wolny.
Twórczość dla Henryka Jana Bacy jest bezwarunkowym impulsem. Artysta myśli obrazami, a malarstwo stanowi naturalny sposób porządkowania myśli i wyobrażeń. Obrazy przychodzą i odchodzą, a tylko część staje się rzeczywistymi realizacjami, materialnymi odpowiedziami na proces, który nieustannie towarzyszy jego pracy twórczej. Każde dzieło powstaje jako gotowa idea, a tytuł stanowi jej integralny element, dopełniający sens obrazu. Artysta najpierw obserwuje, porządkuje myśli, emocje i koncepcje, by dopiero później nadać im malarską formę. Nie jest to jednak zapis fizycznej rzeczywistości, lecz wizja tego, co zostało dostrzeżone wyobraźnią.
Twórczość Bacy jest głęboko zakorzeniona w tradycji europejskiego malarstwa, szczególnie w symbolizmie, a świadome nawiązania do kanonicznych dzieł stanowią ważny punkt odniesienia dla jego własnych rozwiązań formalnych i znaczeniowych. Fundamentem tej postawy pozostają trzy konsekwentnie wyznawane wartości: prawda, dobro i piękno. Prawda przejawia się m.in. w wyjątkowej dbałości o stronę techniczną obrazu, wynikającej z etosu rzemieślnika, którym artysta czuje się w pierwszej kolejności, oraz z poczucia uczciwości wobec odbiorcy. Baca nie maluje dla anonimowej publiczności, jego płótna są adresowane do konkretnego, indywidualnego widza, tego jednego, z którym treść dzieła potrafi wejść w prawdziwy rezonans.
Henryk Jan Baca – ur. w 1946 roku. Mieszka i działa w Legnicy. Ukończył kurs plastyczny pod kierunkiem prof. B. Chyły (1963–64), studia w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych (obecnie Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu), na Wydziale Malarstwa, w pracowni Z. Karpińskiego i A. Mazurkiewicza (1964–70). Członek ZPAP (do 1981 r.). Nauczyciel plastyki w II LO (1970–75). Inicjator powstania i pierwszy dyrektor Biura Wystaw Artystycznych w Legnicy (1971–75). Od niemal 60 lat zajmuje się malarstwem sztalugowym, rzeźbą, witrażem, grafiką, projektowaniem, konserwacją i renowacją dzieł sztuki. Mieszka i tworzy w Legnicy. Jak sam mówi: malarstwo jest niczym innym jak tylko sposobem istnienia.
